काठमाडौं । चुनाव नजिकिँदै जाँदा गण्डकी रोचक प्रदेशमध्ये एक बनेको छ । यो प्रदेशका ११ जिल्लामा १८ निर्वाचन क्षेत्र र झन्डै १८ लाख ७० हजार मतदाता छन् ।
यसअघिको चुनावी नतिजाको प्रवृत्ति, मतदाताको मनोविज्ञान, दलहरूको वर्तमान रणनीति र समुदायगत प्रभाव हेर्दा यस पटकको चुनाव त्रिकोणात्मक र अनिश्चित देखिन्छ ।
तीन वर्षअघि भएको २०७९ सालको चुनावमा समानुपातिकतर्फ नेकपा एमाले गण्डकीमा सबैभन्दा ठूलो दल बन्यो, तर प्रत्यक्षमा मात्र ५ सिट जित्यो । नेपाली कांग्रेस लोकप्रिय मतमा दोस्रो भयो, तर ९ सिट जित्न सफल भयो । त्यो चुनावमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को उदय भयो । प्रत्यक्ष सिट नजिते पनि समानुपातिकबाट रास्वपा गण्डकीमा तेस्रो शक्ति बन्यो । यो परिणाम ‘क्रस भोटिङ’ को स्पष्ट संकेत थियो—प्रदेशमा अरू दललाई मत दिएका मतदाताले संघमा रास्वपालाई रोजेका थिए । यसले के देखाउँछ भने गण्डकीका मतदाता पार्टीभन्दा माथि उठेर निर्णय लिन सक्छन् ।
गण्डकीका मतदाताका पनि पहिलेका सरकारप्रतिको असन्तोष, रोजगारी अभाव, वैदेशिक पलायन, शहरी अव्यवस्था र ग्रामीण पूर्वाधारको ढिलाइ मुख्य मुद्दा छन् । शहरी क्षेत्र—विशेषतः पोखरा केन्द्रित कास्कीमा सुशासन र पारदर्शिताको माग बलियो छ जुन रास्वपाको एजेन्डासँग मेल खान्छ । तर ग्रामीण भेग स्याङ्जा, लमजुङ, पर्वत, बागलुङ, गोरखा लगायतमा परम्परागत दलहरूको संगठनात्मक जरा बलियो छ । त्यसैले ‘नयाँ लहर’ पूर्णरूपमा ग्रामीण क्षेत्रमा रूपान्तरण हुन्छ भन्ने निश्चित छैन । मतदाताको मूड ‘परिवर्तन चाहिन्छ, तर स्थिरता पनि चाहिन्छ’ भन्ने दोहोरो मनोविज्ञानमा देखिन्छ ।
गण्डकी भौगोलिक रूपमा हिमाल, पहाड र भित्री मधेशको मिश्रण हो । कास्कीमा शहरी, शिक्षित, पर्यटन–आधारित अर्थतन्त्र तथा युवा र मध्यमवर्गीय मतदाता निर्णायक छन् । यहाँ रास्वपा बलियो चुनौती बनेको छ, तर एमाले र कांग्रेसको परम्परागत आधार कमजोर छैन । गोरखा, स्याङ्जा, लमजुङ र तनहुँ पहिलेदेखि कांग्रेस र वाम प्रभावित क्षेत्र हो । यहाँ व्यक्तित्व–आधारित प्रतिस्पर्धा हुने गरेको छ । बागलुङ राष्ट्रिय जनमोर्चाको प्रभाव क्षेत्र मानिन्छ, तर वाम विभाजनले समीकरण जटिल छ । पूर्वी नवलपरासीमा बसाइँसराइका कारण मिश्रित मतदाता संरचना छ, यहाँको परिणाम अप्रत्याशित हुन सक्छ । मुस्ताङ र मनाङमा सानो मतदाता संख्या, स्थानीय मुद्दा र व्यक्तित्व निर्णायक हुने गरेको छ । म्याग्दीमा स्वतन्त्र उम्मेदवार महावीर पुनको रोचक चुनावी प्रचारले अरू दल र उम्मेदवारलाई छायाँमा पारेको छ ।
समुदायगत रूपमा गण्डकी प्रदेशमा मगर, गुरुङ, ब्राह्मण–क्षेत्री, दलित र आदिवासी जनजातिको मिश्रित बसोवास छ । पहाडी जिल्लामा जनजाति समुदायको प्रभाव उल्लेखनीय छ, तर मतव्यवहार पूर्णरूपमा पहिचानमा आधारित देखिँदैन । स्थानीय नेतृत्व र विकासको पहुँच बढी निर्णायक हुन्छ ।
एमालेलाई यसअघिको लोकप्रिय मत प्रत्यक्ष सिटमा बदल्ने चुनौती छ । गठबन्धनविहीन प्रतिस्पर्धा उसलाई लाभदायक हुन सक्छ । कांग्रेसलाई २०७९ मा जितेका सिट जोगाउने दबाव छ, गठबन्धन नभएकाले सीधा प्रतिस्पर्धा कठिन छ । रास्वपा लोकप्रिय मतलाई प्रत्यक्षमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने परीक्षामा उभिएको छ । पहिलेको माओवादी र अहिलेको नेकपाको पहिलेको आधार खुम्चिए पनि गोरखामा प्रभाव बाँकी छ ।
गण्डकी प्रदेशमा मुख्यतया एमाले, कांग्रेस र रास्वपाबीच त्रिकोणात्मक प्रतिस्पर्धा हुने देखिन्छ । २०७९ जस्तो लोकप्रिय मत र प्रत्यक्ष सिटबीचको असन्तुलन फेरि दोहोरिन सक्छ । यहाँका मतदाता पूर्ण विद्रोहमा होइन, तर चेतावनीको मत दिन तयार देखिन्छन् । यस पटकको परिणामले पुराना दललाई सुधारको सन्देश दिन सक्छ र नयालाई संगठन विस्तारको चुनौती । गण्डकीले फेरि एकपटक देखाउन सक्छ—यहाँको जनमत भावनाले होइन, सन्तुलन र व्यावहारिकताको हिसाबले निर्णय गर्छ ।
