- गोपाल काफ्ले
नेपालको पत्रकारिता इतिहासमा अहिलेको समय सबैभन्दा जटिल मोडमध्ये एक हो। कुनै बेला समाचारपत्र, रेडियो र टेलिभिजन लोकतन्त्रका सशक्त आधारस्तम्भ मानिन्थे। तिनको आर्थिक मेरुदण्ड विज्ञापन थियो। तर पछिल्ला केही वर्षयता विज्ञापन बजारको संरचना नै परिवर्तन भएको छ। व्यापारिक प्रतिष्ठानहरूले आफ्नो प्रचारप्रसारको ठूलो हिस्सा फेसबुक, युट्युब, टिकटक, गुगललगायत डिजिटल प्लेटफर्ममा केन्द्रित गर्न थालेपछि परम्परागत सञ्चारमाध्यमको आय निरन्तर घटिरहेको छ। यसको प्रत्यक्ष असर पत्रकार, सञ्चार संस्था र समग्र समाचार उत्पादन प्रक्रियामा परेको छ।
डिजिटल प्रविधिको विकास आफैंमा समस्या होइन। समस्या त त्यसबेला उत्पन्न भयो, जब समाचार उत्पादन गर्ने संस्थाहरूको आर्थिक स्रोत कमजोर बन्दै गयो, तर सूचना वितरण गर्ने विश्वव्यापी डिजिटल प्लेटफर्महरू बलिया हुँदै गए। आज अधिकांश नागरिकले समाचार सामाजिक सञ्जालमार्फत भेट्टाउँछन्, तर समाचार उत्पादनको लागत भने अझै पनि नेपाली सञ्चारमाध्यमले नै बेहोर्नुपर्छ। यसले ‘समाचार कसले बनाउँछ ?’ र ‘आर्थिक लाभ कसले लिन्छ ?’ भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
नेपालमा सञ्चार संस्थाहरूको आम्दानीको प्रमुख स्रोत सरकारी र निजी क्षेत्रका विज्ञापन थिए। अहिले ती विज्ञापनको ठूलो अंश डिजिटल प्लेटफर्ममा सरेको छ। सामाजिक सञ्जालले लक्षित उपभोक्तासम्म सस्तो, छिटो र मापनयोग्य रूपमा पुग्ने सुविधा दिएको छ। यस कारण व्यवसायीहरू परम्परागत विज्ञापनभन्दा डिजिटल प्रचारलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। फलतः धेरै पत्रपत्रिकाले प्रकाशन बन्द गरेका छन्, केही रेडियो र टेलिभिजनले कर्मचारी कटौती गरेका छन्, र धेरै पत्रकारले पेशा परिवर्तन गर्न बाध्य भएका छन्।
नेपाली पत्रकारिताले अहिले आर्थिक संकटको सामना गरिरहेको छ। तर इतिहासले देखाएको छ : प्रविधि बदलिन्छ, माध्यम बदलिन्छ, तर विश्वसनीय सूचनाको आवश्यकता कहिल्यै समाप्त हुँदैन। त्यसैले यो समय निराश हुनेभन्दा पनि पत्रकारिताको आर्थिक संरचना, कार्यशैली र व्यावसायिक मोडललाई पुनर्विचार गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।
यस आर्थिक संकटले पत्रकारिताको गुणस्तरमा समेत प्रतिकूल प्रभाव पारेको छ। स्रोत अभाव हुँदा अनुसन्धानमूलक पत्रकारिता, खोज समाचार र ग्रामीण क्षेत्रका समाचार संकलनमा लगानी घट्छ। पत्रकारहरू कम स्रोत र बढी कार्यभारमा काम गर्न बाध्य हुन्छन्। यसले समाचारको गहिराइ, तथ्य पुष्टि गर्ने प्रक्रिया र सम्पादकीय स्वतन्त्रता माथि समेत दबाब सिर्जना गर्छ। जब आर्थिक आधार कमजोर हुन्छ, पत्रकारिताको सार्वजनिक उत्तरदायित्व पनि कमजोर हुने जोखिम बढ्छ।
अर्कोतर्फ, सामाजिक सञ्जालले सूचना प्रवाहलाई लोकतान्त्रिक बनाएको छ। अब जोसुकैले सूचना सार्वजनिक गर्न सक्छ। यो अवसर पनि हो। तर सम्पादकीय परीक्षण बिना सामग्री सार्वजनिक हुने भएकाले गलत सूचना, भ्रामक सामग्री र अफवाह तीव्र रूपमा फैलिने चुनौती पनि उत्तिकै बढेको छ। यस्तो अवस्थामा विश्वसनीय पत्रकारिताको आवश्यकता झन् बढेको छ। विडम्बना के छ भने, समाजलाई सबैभन्दा बढी आवश्यक परेको बेला नै व्यावसायिक पत्रकारिता आर्थिक रूपमा सबैभन्दा कमजोर अवस्थामा पुगेको छ।
यस परिस्थितिलाई केवल संकटका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसले नयाँ सम्भावनाहरू पनि देखाएको छ। सञ्चार संस्थाहरूले परम्परागत विज्ञापनमा मात्र निर्भर रहने सोचबाट बाहिर निस्कन आवश्यक छ। सदस्यता, डिजिटल सदस्य शुल्क, विशेष अनुसन्धान सामग्री, डेटा पत्रकारिता, पोडकास्ट, भिडियो डकुमेन्ट्री, तालिम, परामर्श सेवा र सार्वजनिक कार्यक्रमजस्ता वैकल्पिक आय स्रोतहरू विकास गर्न सकिन्छ। विश्वका धेरै सञ्चार संस्थाले यस्ता मिश्रित आर्थिक मोडल अपनाएर आफूलाई पुनर्संरचना गरिरहेका छन्।
नेपालका सञ्चार संस्थाहरूले पनि आफ्ना सामग्रीको गुणस्तर, विश्वसनीयता र विशिष्टतालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने होइन, बरु सामाजिक सञ्जालमा नपाइने प्रमाणित, विश्लेषणात्मक र अनुसन्धानमूलक सामग्री उत्पादन गर्नु नै दीर्घकालीन रणनीति हुन सक्छ। समाचारको गति मात्र होइन, समाचारको विश्वसनीयता नै भविष्यको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हुनेछ।
सरकारको पनि यसमा महत्वपूर्ण भूमिका छ। राज्यले सार्वजनिक हितका पत्रकारितालाई पारदर्शी र निष्पक्ष नीतिमार्फत प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। सरकारी विज्ञापन वितरण प्रणालीलाई न्यायोचित, स्पष्ट र राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त बनाउन आवश्यक छ। साथै डिजिटल विज्ञापन बजार, कर नीति र अन्तर्राष्ट्रिय डिजिटल प्लेटफर्मसँग सम्बन्धित नीतिमाथि पनि गम्भीर बहस हुनुपर्छ।
पत्रकारिता शिक्षाले पनि समयअनुकूल परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। अब समाचार लेखन मात्र पर्याप्त छैन। डेटा विश्लेषण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, तथ्य परीक्षण, मल्टिमिडिया कथा निर्माण, डिजिटल व्यवसाय मोडल र दर्शक विश्लेषण सम्बन्धी सीपलाई पाठ्यक्रममा समेट्नुपर्छ। भविष्यका पत्रकार केवल समाचार लेखक होइन, बहुआयामिक सञ्चारकर्मी हुनुपर्ने अवस्था आएको छ।
नेपाली पत्रकारिताले अहिले आर्थिक संकटको सामना गरिरहेको छ। तर इतिहासले देखाएको छ : प्रविधि बदलिन्छ, माध्यम बदलिन्छ, तर विश्वसनीय सूचनाको आवश्यकता कहिल्यै समाप्त हुँदैन। त्यसैले यो समय निराश हुनेभन्दा पनि पत्रकारिताको आर्थिक संरचना, कार्यशैली र व्यावसायिक मोडललाई पुनर्विचार गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।
यदि नेपाली पत्रकारिताले गुणस्तर, विश्वसनीयता, नवप्रवर्तन र पाठकसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्धलाई आफ्नो मूल आधार बनाउन सक्छ भने डिजिटल युग चुनौती मात्र होइन, नयाँ पुनर्जागरणको आधार पनि बन्न सक्छ। आर्थिक संकट अस्थायी हुन सक्छ, तर सत्य, तथ्य र सार्वजनिक उत्तरदायित्वमा आधारित पत्रकारिता सधैं लोकतन्त्रको अपरिहार्य आधार रहनेछ।
(लेखक काफ्ले आमसञ्चार तथा पत्रकारिता विषयका अध्येता, पत्रकार तथा पूर्वप्राध्यापक हुन्।)
