नेदरल्याण्ड्स । विगत १८ वर्षभन्दा बढी समयदेखि भुटानको चामगाङ केन्द्रीय कारागारमा बन्दी जीवन बिताइरहेका चतुरमान तामाङ र हस्तबहादुर राईलाई त्यहाँको सरकारले १ जुन २०२६ मा रिहा गरिदिएको छ ।
भुटानमा राजनीतिक कैदीहरूको रिहाइका लागि विश्वव्यापी अभियान (जीसीआरपीपीबी)ले भुटानका राजा जिग्मे खेसर नामग्येल वाङचुकले दिएको माफी एक महत्वपूर्ण उपलब्धि भएको उल्लेख गर्दै उक्त कार्यको स्वागत गरेको छ । तर रिहाई भएका दुई राजबन्दीहरु राष्ट्रविहीनताको अवस्थामा पुर्याइएको घटनाप्रति थप दुःख ब्यक्त गरेको छ ।
संयुक्त राष्ट्रसंघीय मानवअधिकार परिषद्का विशेष प्रक्रियाहरू, युरोपेली संघ तथा ह्युमन राइट्स वाचलगायत अन्तरर्राष्ट्रिय मानवअधिकार साझेदारहरूसँग वर्षौंदेखि गरिएको निरन्तर वकालत र कूटनीतिक पहलको परिणामस्वरूप यो उपलब्धि सम्भव भएको प्रेस विज्ञप्ति मार्फत जनाएको हो ।
यस घटनाले भुटानका राजनीतिक कैदीहरूको मुद्दामा अन्तरर्राष्ट्रिय समुदायको निरन्तर चासो र संलग्नताले सकारात्मक प्रभाव पार्नसक्ने स्पष्ट संकेत दिएको छ जीसीआरपीपीबीका ग्लोबल कोअर्डिनेटर राम कार्कीले विज्ञप्तिमा उल्लेख गरेका छन् ।
यद्यपि, भुटानमा राजनीतिक कैदीहरूको रिहाईका लागि विश्वव्यापी अभियानले चतुरमान तामाङ र हस्तबहादुर राईको रिहाईसँगै उत्पन्न भएको गम्भीर मानवीय अवस्थाप्रति चिन्ता पनि व्यक्त गरेको छ।
रिहापछि पहिचान सम्बन्धी कागजातको अभावका कारण दुवैलाई नेपाल प्रवेश गर्न अनुमति दिइएन । उनीहरू भारत–नेपाल सीमास्थित पानीट्याङ्की क्षेत्रमा अलपत्र परे र अन्ततः भुटान फर्किन बाध्य भए । हाल उनीहरू भारतमा आफन्तहरूको संरक्षणमा अस्थायी रूपमा बसिरहेको कार्कीले जारी गरेको विज्ञप्तिमा उल्लेख छ ।
‘यो घटनाले राज्यविहीनता र जबर्जस्ती विस्थापनको जोखिम झेलिरहेका पूर्व राजनीतिक कैदीहरूका लागि दीर्घकालीन र मानवीय समाधानको तत्काल आवश्यकता औंल्याएको छ’, विज्ञप्तिमा भनिएको छ।
जीसीआरपीपीबीले पर्याप्त कानुनी तथा पहिचान सम्बन्धी कागजात उपलब्ध नगराई तामाङ र राईलाई भारततर्फ पठाउने भुटान सरकारको कदमप्रति गम्भीर असहमति व्यक्त गरेको छ ।
‘उनीहरूलाई न त औपचारिक परिचयपत्र दिइयो, न कारागारबाट रिहा गरिएको प्रमाणपत्र, न त उनीहरूको कानुनी हैसियत पुष्टि गर्ने अन्य कुनै आवश्यक कागजात नै उपलब्ध गराइयो । यसले उनीहरूलाई थप असुरक्षित बनाएको छ र संरक्षण, मानवीय सहायता तथा स्वतन्त्र आवतजावतको अधिकार उपभोग गर्न कठिनाइ सिर्जना गरेको छ’ विज्ञप्तिमा भनिएको छ।
भुटानमा राजनीतिक कैदीहरूको रिहाईका लागि विश्वव्यापी अभियानले भुटान, नेपाल र भारत सरकारसँगै अन्तरराष्ट्रिय समुदायलाई तामाङ र राईको सुरक्षा, सम्मानजनक जीवनयापन तथा आवतजावतको स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्न आवश्यक पहल गर्न पनि आग्रह गरेको छ ।
दुई राजनीतिक कैदीको रिहाईलाई महत्वपूर्ण मानवीय कदमका रूपमा स्वागत गरिए पनि हाम्रो अभियान अझै समाप्त भएको छैन। भुटानका कारागारहरूमा रहेका बाँकी २८ राजनीतिक कैदीहरू रिहा नभएसम्म हाम्रो प्रयास निरन्तर जारी रहनेछ। हामी उनीहरूको तत्काल र बिना शर्त रिहाइको माग दोहोर्यार्याउँदै यस दीर्घकालीन मानवअधिकार मुद्दाको न्यायोचित र मानवीय समाधान खोज्न सम्बन्धित सबै पक्षलाई आह्वान गर्दछौं ।
साथै, जीसीआरपीपीबीले भुटानको शाही सरकारलाई बाँकी राजनीतिक कैदीहरूप्रति पनि समान करुणा र मानवीय दृष्टिकोण अपनाउन आग्रह गरेको छ ।
हामी भुटानी अधिकारीहरूलाई विश्वास निर्माण गर्ने थप कदमहरू चाल्न आग्रह गर्दछौं, जसमा थप माफी प्रदान गर्ने, कारागारको अवस्था सुधार गर्ने, परिवारसँगको सम्पर्कलाई सहज बनाउने, रिहा गरिने व्यक्तिलाई आवश्यक कानुनी तथा पहिचान सम्बन्धी कागजात उपलब्ध गराउने तथा अन्ततः सबै बाँकी राजनीतिक कैदीहरूको स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्ने कार्यहरू समावेश छन् कार्कीले विज्ञप्तिमार्फत् भनेका छन् ।
जीसीआरपीपीबीको स्थापना सन् २०१९ मा द हेगमा भुटानी राजबन्दीका परिवारहरूको सहयोगमा गरिएको हो।
